मायबोलीचे भुक्कड २

                            २१व्या शतकातील यांत्रिक युगांत यंत्राने, एकमेकांशी संवाद साधणारा मनुष्य मनामनांतील सुसंवाद विसरत चाललेला तर नाही ना ? वास्तविक व्यक्तीव्यक्तीमध्ये संवाद साधण्याचे माध्यम भाषा आहे. भाषा ह्या माध्यमामुळे पोटासाठी दाही दिशा हिंडणारा मानव, आजचे प्रगत युग निर्माण करु शकला. भाषा ही व्यक्ति-व्यक्तींमध्ये जिव्हाळा निर्माण करते. कोणताही कार्यक्रम समारंभ असो किंवा जमलेली गर्दी असो, समभाषिक लोक नकळत एकत्र येतात. त्यांचा एक गट निर्माण होतो. भाषा ही जणू लोहचुंबक आहे.

                                याठिकाणी मला एक अनुभव नमूद करावासा वाटतो, आम्ही माझी मुलगी व मी कन्याकुमारीला गेलो होतो. तेथे  आम्हाला विवेकानंद स्मारकाला भेट द्यायची होती.   विवेकानंद स्मारक या ठिकाणी  बोटीने जावे लागते. बोटीला प्रवाश्यांची खूप गर्दी होती. चढणे मुष्किल होते. कसेतरी आम्ही बोटीत पाय ठेवला अन् बोट सुरु झाली. प्रवासी बहुभाषिक होते. त्यांचे बोलणे आम्हाला समजत नव्हते तसेच आमचे बोलणे त्यांना समजत नसावे. आम्ही दोघी मायलेकी मराठीत गप्पा मारत होतो. आमचे बोलणे ऐकून ५-६ तरुण मुले आमच्याजवळ आली. मराठी भाषेमुळे आमचा गट निर्माण झाला. गप्पांच्या ओघांत कळाले की ही मुले आमची गाववाली (नाशिक-रोड) होती.   एका साधू बाबाबरोबर कन्याकुमारी फिरायला आलेली होती. साधुबाबा, ती तरुण मुले व आम्ही दोघी अशा ग्रुपने कन्याकुमारी प्रवासाचा आनंद लुटला. ह्या छोट्याश्या प्रवासांत मी त्या ग्रुपची मावशी व माझी मुलगी त्यांची ताई झाली.

                                आम्हाला मराठी भाषेने मिळालेला आनंददायी प्रवास आजची शास्त्र-सिद्ध पिढी उपभोगू शकेल का? हल्लीच्या इंग्रजी माध्यमांच्या शाळेत भाषा विषय सोडून १०वी होण्याची सोय आहे ! हे ऐकून धक्का बसतो.

                                   माझ्या मैत्रिणीचा गणित सायन्स विषयाची आवड असणारा नातू खूप हुशार आहे. हा हरहुन्नरी मुलगा सतत सर्किटची मोडतोड - जुळवाजुळव अशी धडपड करीत असतो. सहज गप्पा मारताना तो महत्त्वाकांक्षी मुलगा म्हणाला, “भाषा विषय एकदम भुक्कड! भाषा विषय सोडून मी फक्त गणित शास्त्र विषयांचा ग्रुप घेतलेला आहे.”

                                    असा हा महत्त्वाकांक्षी मुलगा त्याच्या शास्त्र ज्ञानावर स्वतःचे आयुष्य घडविणार परंतु आयुष्य घडविणे म्हणजे फक्त पैसा मिळविणे होते का ?

                         नुकतेच आयर्लंड मध्ये आयरिश शाळकरी मुला मुलींनी संस्कृत श्लोक म्हणून

ॐ शांतिः शांतिः शांतिः ।

अशा शब्दांमध्ये केलेले आपल्या  पंतप्रधानांचे (माननीय श्री. नरेन्द्र मोदीजी) स्वागत सर्व जगाने पाहिले. आयरिश शाळांमध्ये अमृतवाणी म्हणून ‘संस्कृत विषय’ मुद्दाम शिकविला जातो.

                               ज्या भारताने जगाला  संगणकीय संस्कृत भाषा दिली त्याच भारताच्या काही शाळांमधून संस्कृत सहित सर्व मातृभाषा हद्दपार होताना दिसत आहेत.

                               भाषा विषय ऐच्छिक ठेवल्याने, साहित्याची ओळख नसलेली विद्यार्थ्यांची पिढी विज्ञान शिक्षणाद्वारे यंत्राची भाषा शिकतील परंतु मानवी मनाची भाषा विसरल्याने मनःशांति कशी मिळवतील ?

                                भाषा विषय  ऐच्छिक ठेवणाऱ्या  २१व्या शतकातील शिक्षणक्षेत्राला, कविवर्य बा. भ. बोरकर यांच्या शब्दसामर्थ्याचा आधार घेत द्यावासा वाटलेला  भुक्कड* सल्ला २

कशाला नसत्या चिंता खंती

सवे आणवू रौप्य धने

यांत्रिकी दाटता जीवनी

जगणार कसे शांत मने ?

अनुप्रभा, नाशिक

www.shrigurucharitra.com

संदर्भ:-

कविवर्य बा. भ. बोरकर यांच्या ‘कांचनसंध्या’ कवितेतील  दुसरे कडवे

कशास नसत्या चिंता खंती

वेचू पळती सौम्य उन्हे

तिमिर दाटता बनुनि चांदणे

तीच उमलतील संथपणे

* भुक्कड = निरुद्योगी, बुभुक्षित (भुकेला हपापलेला गरजू )

मायबोलीचे भुक्कड १

                                       गेल्या आठवड्यात मी बसची वाट पहात बसस्टॉपवर उभी होते. इतक्यात माझ्या मैत्रिणीची नात तिथे आली. आमच्या गप्पा सुरु झाल्या. ती चांगल्या तऱ्हेने पास होऊन, अमेरिकेत पुढील शिक्षणासाठी जाण्याच्या प्रयत्नांत होती. ते ऐकून मलाही बरे वाटले. ती उच्च शिक्षणासाठी अमेरिकेत जाणार, एवढीशी पाहिलेली चिमुकली ! मनाप्रमाणे शिक्षण घेऊन उच्चशिक्षित विदूषी म्हणून समाजात वावरणार, किती आनंद वाटला सांगू पण ----

                                         थोड्याच सेकंदात त्या आनंदावर विरजण पडले. काय झाले ? एक खेडूत एक पत्र घेऊन आमच्याजवळ आला व ती तरुण मुलगी पाहून तो तिला म्हणाला, “बाळ, ह्या पत्रात काय लिवलय ? ते वाचून दाखीव बरं.” त्या मुलीने ते पत्र हातात घेतले व लगेच म्हणाली, “मला मराठी वाचता येत नाही”. तिचे उद्गार ऐकून मी थक्क झाले. तो माणूस अडाणी म्हणून वाचू शकत नाही; ही मुलगी शिकलेली असून वाचू शकत नाही.

                                  मराठी मुलगी, आई-वडील सुशिक्षित, मराठी संस्कारात वाढलेली; पण इंग्रजी माध्यमात शिकल्याने इंग्रजी कामापुरते बोलू शकते. मराठी बोलता येते पण लिहिता - वाचता येत नाही. एकंदरीत ह्या पिढीला कोणत्याच भाषेची सखोल माहिती दिसत नाही. कोणत्याही भाषेला साहित्य असते. ह्या साहित्यात लेख, कादंबरी, नाटक, काव्य असे प्रकार असतात. ह्या प्रकारातील भाषाशैली, विचारमांडणी, शब्दसंपत्ती, शब्दांची योग्यायोग्यता, त्याने साधलेली लयबद्धता याने ती भाषा समृद्ध होते.

आपल्या माय मराठी विषयी सांगताना बहिणाबाई चौधरी म्हणतात,

माझी माय सरसोती। माले शिकविते बोली।

लेक बहिणाबाईच्या ।मनी किती गुपीत पेरली॥

सरसोती म्हणजे सरस्वती असलेल्या आपल्या मायबोलीला विसरुन कसे

चालेल ?

                            इतक्यात बस आली, आम्ही बसमध्ये बसलो. बसची चाके फिरु लागली आणि माझे विचारचक्र सुरु झाले. मी मनात म्हटले, “जा बाई, तू अमेरिकालाच जा. तिथेच शोभून दिसशील.” मराठीच काय कोणतीच भाषा नीट न येणाऱ्या  व्यक्तीला  भारताचा इतिहास, भूगोल, संस्कृती ह्यांची तोंड ओळख कशी होणार ? ही पिढी आमच्या भारताची आधारस्तंभ कशी होणार? पुढचे भारताचे व ह्या उगवत्या पिढीचे भवितव्य काय? विचारांच्या पलीकडे हे जग आहे.

क्रमशः

अनुप्रभा, नाशिक

www.shrigurucharitra.com

टीप :- भुक्कड = निरुद्योगी, बुभुक्षित (भुकेला, हपापलेला, गरजू )

आत्म्याचे अस्तित्व - सत्य की आभास

कृतयुगाची जयंती । पितरांस तर्पण अर्पिती ।

कार्याचा शुभारंभ करिती । केवी असे हा मुहुर्त ॥

                  अक्षय्य तृतीयेच्या मुहुर्तावर सोने-चांदी, वाहन इत्यादी बाजारपेठा फुललेल्या असताना; घरोघरी पारंपारिक पद्धतीने पितरांना तीळ तर्पण श्रद्धेने  करताना आढळतात. तसेच ह्या दिवशी वेलांच्या बियांचे बीजारोपण करण्याची प्रथा आहे.

                          बीजारोपणातून नवन्मेषाची सुरवात होते.  तर्पण विधीतून पूर्वजांच्या आत्म्याविषयी श्रद्धा व्यक्त होताना दिसते. भारतीय संस्कृतीने मानलेल्या आत्म्याच्या अस्तित्वाचे कोडे कधी सुटणार ?

                         काही लोकांना ह्या अतीन्द्रिय शक्तीचे अस्तित्व सोनेरी प्रकाश अथवा गोळे स्वरुपात दिसतात, असे आपण ऐकतो.

२००१-०२ मध्ये उन्हाळ्यात कोकण ट्रीपहून परतीच्या प्रवासात आळंदी येथील ध्यान-मंदिरात दर्शनासाठी गेलो होतो. आमच्या ग्रुपमधील एका बाईंना खाली बसता येत नव्हते. ध्यान धारणा न शिकलेली ही व्यक्ती डोळे मिटून उभी होती. आम्हाला वाटले बाई उभ्या-उभ्या(नेपोलियनसारख्या)झोपल्या.ध्यान-मंदिरात बोलायचे नसल्याने मी व माझी मैत्रीण त्या बाईंना हलवून जागे करायचा प्रयत्न करीत होतो. थोड्या वेळाने बाई त्या अवस्थेतून बाहेर आल्या. त्यांना सोनेरी सिंहासन व त्यावर असलेला चांदीचा गोळा वर-वर जाताना मनःचक्षुसमोर दिसत होता. हे दृश्य डोळ्यासमोरुन संपेपर्यंत, त्या बाईंना देहभान हरपलेली अवस्था जाणवली. आम्ही लोकांनी ‘उभ्या-उभ्या झोप लागली’ म्हणून चिडविले. गंमतीचा भाग सोडला तरी, ह्या स्थितीची शास्त्रीय मीमांसा काय असू शकेल ?

                            देहभान जागरुक असताना आत्मतत्वावरील नियंत्रण मी पाहिलेले आहे. मी ११-१२वी असताना आमच्याकडे आमचे एक नातेवाईक आले होते.  रामदासी पंथ स्विकारलेले हे नातेवाईक कधी नासिकला आले तर महिना-पंधरा दिवस आमच्या घरी रहात असत. सकाळी त्यांची योगासने, पूजा -अर्चा असा प्रदीर्घ कार्यक्रम सकाळी चालत असे. एकदा गप्पा मारताना मी गंमतीने म्हणाले, “सगळ्यात सोपे शवासन!” तेव्हा ते रामदासी बुवा म्हणाले, “उद्या सकाळी मी तुला शवासन दाखवितो.” दुसऱ्या दिवशी सकाळी त्यांनी शवासन करण्यापूर्वी मला सांगितले, “मी साधारण २० मिनिटे मुखाने रामनाम म्हणत, शवासन करीन. माझ्या शरीराचा कोणताही अवयव उचललास तर तो एखाद्या दगडासारखा खाली पडेल. फक्त घाबरुन मला उठवू नकोस, मी २० मिनिटांनी मी शवासनातून बाहेर येईन.”त्यांनी सांगितल्याप्रमाणे त्यांचे मस्तकाखालचे शरीर खरोखरच प्रेतासारखे खाली पडत होते. ते तोंडाने घेत असलेले ‘रामनाम’ ही त्यांच्या जिवंत अस्तित्वाची खूण होती.

                   रामदासी बाबांचे त्यांच्या शरीरावर मनावर नियंत्रण होते,  पण माझ्या  अनुभवातून मन हे खरोखरच बाहेरच्या विश्वात फेरफटका मारु शकत असेल का? बालपणी आमच्या ‘आदर्श मराठी शाळेला’ उन्हाळ्याच्या सुट्टी लागली होती. माझे वडील पुणे विद्यापीठात कोणता तरी कोर्स करण्यासाठी १- महिना पुण्याला गेले होते. दुपारी मला बाहेर खेळायला जायचे वेध लागले होते. माझ्या लांब-जाड केसांची वेणी घालण्याची आई कसरत करीत होती. त्याकाळात घराचे दार उघडे ठेवणाऱ्या समाजात वेणी घालण्याचे बंधन मला नको होते. खेळायला जाण्याचे वेध लागलेले असताना, हातात बॅग घेतलेले बाबा मला C.B.S.वर बसमधून उतरताना मला दिसत होते. बसमधून घरी येणारी बाबांची हातात नवी बॅग घेतलेली मुर्ति, त्यांच्या अंगावरील कपड्याच्या रंगासह मी आईला सांगत होते. अशोकस्तंभला वळसा घालून पायी घरी येणारे बाबा मला दिसत होते, मी सांगत होते. माझ्या ह्या बाबा-वेडेपणामुळे वैतागलेली आई “मला नीट वेणी घालू दे. सरळ बस. सारखे बाबा - बाबा करु नकोस” म्हणून मला रागवत होती. मी केलेल्या वर्णनानुसार बाबा खरच घराच्या दारांत येऊन उभे राहिले.

                        मला दिसलेल्या ह्या भासाचे उत्तर शास्त्रीय परिभाषेत मिळू शकेल का ?

                           याचे उत्तर  Nano-Technologyचे जनक भौतिकशास्त्रज्ञ रीचर्ड फेनमन ह्यांच्या चरित्रात मिळते. नोबेल प्राइज विजेता असलेला हा भौतिकशास्त्रज्ञ स्वतः उत्तम ‘वादक व चित्रकार’ होता. ‘बाबा रामदास’ हा भारतीय गृहस्थाकडून हसतखेळत जीवन जगणारा  हा अवलिया संशोधक  ध्यान करणे शिकला. ध्यान अवस्थेत फेनमन स्वतःला बाहेरुन पाहू शकले. फेनमन ह्यांचा स्वतःच्या शरीरावर ताबा होता. स्वतःची हात बोटे हलविताना, ते स्वतःला पाहू शकत होते. बालपणीच्या आठवणी फेनमन ह्यांनी सुसंगत पाहिल्या. मादक द्रव्याचे सेवन केल्यावर फेनमन ह्यांच्या मते ध्यान अवस्था लवकर साध्य होते.  सिंहस्थ काळात साधू लोकांच्या मादक सेवनाच्या चर्चा आपण ऐकतो. मेंदूतील रासायनिक प्रक्रिया मादक द्रव्याने घडविण्यापेक्षा, श्वास-नियंत्रणाच्या सहाय्याने आत्माचे अस्तित्व शोधण्यास,

सांगते ही तृतीया अक्षय्य। अंधश्रद्धेचा करोनि क्षय।

श्रद्धेत गमे शास्त्रीय लय। शोधण्या आत्म्याचे अस्तित्व॥

अनुप्रभा, नाशिक

www.shrigurucharitra.com

संदर्भ  : ‘रिचर्ड फेनमन - एक अवलिया संशोधक’

          लेखिका मादुरी शानभाग राजहंस प्रकाशन

           ISBN 91-81-7434-566-0

चिठ्यांचा खेळ

चिठ्यांची नाही झाली, अदलाबदल  ।

तिच्या जीवनी आली, सर्वत्र दलदल  ॥

त्या दलदलीतून मिळविले, तिने आरक्षण  ।

आरक्षणाने खरेच होईल का ? तिचे रक्षण  ॥

आरक्षणे न ठरावे, तिचे स्वरुप अबला  ।

स्व-जाणिवेतून सिद्ध व्हावी, ती सबला  ॥

आंदोलने मिळविला, तिने मंदिर प्रवेश ।

स्त्रीमुक्तीचा भासला, तिथे निव्वळ आवेश॥

स्त्रीमुक्तीचा पाया रचिला, फुले सावित्रीने ।

पिडीत स्त्रियांना आधारिले, सिंधू सपकाळने ॥

 निवडणुकीतुन  प्रकटावे, तिने इंदिरा गांधी ।

तयासाठी हटवावी लागेल, गुंडांची  ऑंधी ॥

चिठ्यांचा खेळ संपताना, व्हावी मात  ।

प्रगतिपथास लागते, परस्परांची साथ  ॥

                          ---- अनुप्रभा नाशिक

                 www.shrigurucharitra.com

संदर्भ :-

 आदरणीय अमृता प्रीतम ह्यांची 'बोला व ऐका' अशा चिठ्यांच्या खेळाची अप्रतिम हिंदी कविता.

  

राजद्वारे स्मशाने च यः तिष्ठति स बान्धवः।

उत्सवे व्यसने चैव दुर्भिक्षे शत्रुसंकटे ।

राजद्वारे स्मशाने च यः तिष्ठति स बान्धवः ॥१-१२॥ --- चाणक्यनीतिः

 [अर्थ :- उत्सवप्रसंगी, संकटात, दुष्काळात, शत्रूपासून धोका उत्पन्न झाला असता, राजाच्या दरबारात; एवढेच नव्हे, तर स्मशानातसुद्धा जो आपल्यामागे उभा राहतो, तोच खरा आप्त.]  

                          आर्य चाणक्याचे वर्णन सार्थ ठरविणारी ‘आठवले – करंदीकर’ ही मैत्र-जोडी दि. ११ डिसेंबर २०१६ रोजी, बापूसाहेब  करंदीकरांना देवाज्ञा होऊन, काळाच्या पडद्याआड गेली.

                 नियतीने दोघाही मित्रांच्या गमनाची तारीख ११ नेमून ह्या ‘एकरुप मैत्रीची’ आठवण करुन दिली. ह्या दोन मित्रांच्या जोडीतील प्राध्यापक रा. द. आठवले दि. ११ जुलै १९९५ रोजी इहलोक सोडून गेले. भावी आयुष्यात, प्राध्यापक मनोहर रघुनाथ (बापूसाहेब) करंदीकरांनी मैत्रीचा घेतलेला वसा सोडला नाही. आठवले नसल्यामुळे ‘आठवलेच्या घरी सर्व व्यवस्थित चालले आहे ना !’ हे पहाण्यासाठी ते मुद्दाम नाशिकला येऊन ३-४ दिवस रहात असत. अन्यथा हल्लीच्या तांत्रिकयुगात फोनवर खुशाली कळाली की काम भागते !

                      नाशिकच्या भोसला मिलिटरी स्कूलमध्ये  ‘आठवले – करंदीकर’ मैत्रीचा अंकूर रुजला. इयत्ता ५ वी ते ११ वी हे दोघे मित्र ‘डॉक्टर बा. शि. मुंजे’ ह्या उतुंग व्यक्तिमत्वाच्या छायेखाली लहानाचे मोठे झाले. वसतीगृहांत रहाणारी ही मुले आपोआप शाळा  - कुटुंबाचे सदस्य झाली.

                       ही मुले भोसलात शिकत असताना पारतंत्र्यातील भारत देश महात्मा गांधींच्या ‘चले जाव’ घोषणेने पेटून उठलेला होता. शाळेत मधून मधून भूमीगत स्वातंत्र्यसैनिकांचा शोध घेण्यासाठी पोलीस पार्टी येत असे. शाळेत मुलांच्या कानावर थोडी कुजबूज पडत असे. परंतु शाळेत लपलेला भूमीगत ह्या कानाचे त्या कानाला कळू न देता सुखरुप ठिकाणी रवाना झालेला असे. ‘हे भूमीगत लोक कोण आहेत ?, शाळेत कुठे रहातात ?’, ह्याविषयी मुलांना काहीच कळत नसे. डॉ. मुंजे स्वतः हिंदू महासभेचे मोठे नेते असूनही, त्यांनी मुलांचे भावविश्व सुरक्षित जपले. डॉक्टर मुंजे ह्या द्रष्ट्याच्या मते विद्यार्थ्यांची ही पिढी स्वतंत्र भारताची पायाभरणी करणार आहे. त्यामुळे ही पिढी सैनिकी शिक्षणासहित सक्षम झाली पाहिजे. ते स्वतः भाषणात सांगत, “मी नाशिक-रोड स्टेशनवर माझे राजकारणाचे गाठोडे ठेवून देतो व शाळेचे गाठोडे घेऊन शाळेत येतो. परत जाताना गाठोड्यांची अदलाबदल करुन राजकारणाचे गाठोडे घेऊन, नाशिक-रोड स्टेशनवरुन नाशिक बाहेर जातो.” मुले जशी राजकीय विश्वापासून दूर होती, तसेच शाळेत रहाणारे भूमीगत स्वातंत्र्यसैनिक  सर्व पक्षांचे होते.

               बाळ आठवले व बापू करंदीकर दोघेही एका वर्गातील सरळ मार्गी, हुशार विद्यार्थी परंतु दोघांमध्ये  स्पर्धेची भावना कधीच न डोक्यावल्याने, त्यांची  मैत्री निर्भेळ राहिली. दोघांचे स्वभाव मुलतः विरुद्ध. करंदीकर अतिशय वक्तशीर;   गरज पडली तर १८ तास काम करणारे आठवले स्वभावतः आळशी. करंदीकर अतिशय मितभाषी तर आठवलेचा ‘गप्पा मारणे म्हणजे जीवनातील प्राणवायू’. दोघा मित्रांमध्ये एका बाबतीत किंचित साम्य होते. एखादी गोष्ट पटली नाही किंवा काही कोणाशी काही मतभेद झाले तर दोघेही वाद घालणार नाहीत, भांडण करणार नाहीत. निषेधाची अभिव्यक्ती मात्र भिन्न होत असे. करंदीकर मिश्किल हांसून व्यक्त होत तर आठवले आपले मत एकदा मांडून बाजूला होई.

                       मित्र मंडळींमधील गप्पामधून एका वरच्या वर्गातील मित्राकडून बालचमुला राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची माहिती मिळाली. ‘शाखेवर चांगले संस्कार होतात’, वगैरे गोष्टींमुळे मुलांची उत्सुकता ताणली गेली. सिनिअर मित्रांबरोबर बालचमुही शाळेबाहेर भरणाऱ्या एका शाखेवर जाऊ लागला. एके दिवशी संघ शाखेवर वाजविलेली बॅण्डची धून ‘प्राचीन भारतीय’ असल्याचे बौद्धिक कोणीतरी घेतले. आठवले स्वतः उत्कृष्ट वादक असल्याने, त्याने उभे राहून सांगितले, “ही प्रसिद्ध जॉर्जिया धून आहे. तुम्ही आत्ता त्या धूनचा थोडा भाग वाजवून दाखविला आहे. मला संपूर्ण धून वाजविता येते. मी ती तुम्हाला वाजवून दाखवितो.” आठवलेचे सांगणे  शाखा चालकांना पटले नसावे. आठवलेने संघ शाखेत जाणे बंद केले. करंदीकरांनी मात्र ‘सच्चा संघ स्वयंसेवक कसा असतो?’ हे स्वतः भावी जीवनांत दाखवून दिले. बालविश्वात  संघाची कल्पना रुजविणारा, वरच्या वर्गातील मित्र, भावी जीवनांत इंदिरा गांधींचा विश्वासू सहकारी झाला. स्वकर्तुत्वाने ही व्यक्ती केंद्रिय राजकारणात आदरणीय झाली.

                           शालेय जीवनाची सांगता करणाऱ्या ११वी मॅट्रिकच्या परिक्षेच्या १५ दिवस आधी आठवलेचे वडील हार्ट अॅटॅकने वारले. ‘वर्ष वाया जाऊ नये’ म्हणून आठवलेने परीक्षा दिली. दोघेही मित्र उत्तम मार्कांनी पास झाले.

                        पुढील शिक्षणासाठी दोघाही मित्रांनी पुण्यातील फर्ग्युसन महाविद्यालयात  B.Sc. साठी प्रवेश घेतला. डेक्कन जिमखान्यावरील बंगल्यातील एक खोली करंदीकर कुटुंबाने मुलाच्या मित्राला दिली.  ह्या खोलीने दोघांच्या मैत्रीतील वीण घट्ट केली. बापूसाहेबांची आई (कै. बाई करंदीकर) प्राध्यापक आठवलेंना नेहमी म्हणायच्या, “आठवले, तुमची खोली शुभ ठरली. तुमच्यानंतर, ह्या खोलीत राहिलेला प्रत्येक विद्यार्थी जीवनात यशस्वी होऊन आम्हाला खूप समाधान देणारा ठरला.”

                              १९४८ साली संघावर आलेल्या बंदीत बापूसाहेब करंदीकर डिसेंबर ते जुलै असा ९ महिन्यांचा कारावास भोगून परत आले. घरी परतल्यावर त्यांनी अर्धवट राहिलेले  B.Sc. पूर्ण केले. रसायन शास्त्रात  M.Sc. ही पदवी संपादन करुन, ते संघ प्रचारक झाले. प्रांत संघ चालक स्व. बाबाराव भिडे यांनी त्यांना मराठवाड्यात संघ कार्यासाठी पाठविले.

                             इयत्ता पाचवी पासून सुरु झालेला दोघा मित्रांचा जीवन- प्रवाह अलग झाला. आठवले नाशिकच्या H.P.T. कॉलेजमध्ये पदार्थविज्ञानाचे   Demonstrator म्हणून रुजू झाले. जालन्याच्या J.E.S. कॉलेजमध्ये करंदीकरांनी रसायनशास्त्राचे अध्यापन सुरु केले.  बापूसाहेबांच्या माता-पित्यांनी स्वतःच्या मुलाप्रमाणे आठवलेच्या गृहस्थाश्रमाच्या प्रवेशास शुभार्शिवाद दिले.  

                      मराठवाड्यात रसायनशास्त्र अध्यापन करीत असताना, स्वतःचे कुटुंब सांभाळून बापूसाहेबांनी संघ कार्याची पायाभरणी केली. करंदीकरांचे रात्रंदिवस संघ कार्याचे असितधारा व्रत  सुरु झाले. राजसत्ता विरोधात असल्याने अनेक संकटांचा न डगमगता सामना करावा लागत असे.

                          मराठवाड्यातील गावागावांमध्ये विज्ञान प्रसाराचे कार्य करीत असताना, प्राध्यापक करंदीकरांनी संघाच्या विविध जबाबदाऱ्या समर्थपणे पेलल्या. अनेक वर्षे ते जालना जिल्हा संघचालक होते. जालन्याच्या सामाजिक, सांस्कृतिक, शैक्षणिक घडामोडीत बापूसाहेबांचे मोठे योगदान आहे. जालना जिल्ह्यातील पाणी प्रश्न तसेच सार्वजनिक स्वच्छता अभियान प्राध्यापक करंदीकरांनी यशस्वीपणे राबविले.

                           इसवी सन १९७५ साली आणीबाणीत मिसा कायद्यांतर्गत  बापूसाहेब करंदीकर नाशिकच्या सेंट्रल जेलमध्ये १९ महिने स्थानबद्ध होते. प्राध्यापक आठवले नित्यनियमाने करंदीकर व त्यांच्या सहकाऱ्यांना भेटायला जात असत. आठवलेसरांना ओळखणाऱ्या एका जेलच्या अधिकाऱ्याने   सांगितले, “सर, इथे भेटायला येणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीची नोंद होत असते व ही नोंद रोज वरती पाठवली जाते.” आठवले सर म्हणाले, “मला ह्या  नोंदीची पर्वा नाही.” आणीबाणीचे काळे पर्व संपले. बापूसाहेब परत आपल्या समाज साधनेत व्यग्र झाले.

                             मार्च २०१२ साली अचानक आठवलेंच्या घरी बापूसाहेबांचा फोन आला. “माझ्या नागरी सत्काराला तुम्ही दोघी मायलेकींनी उपस्थित रहावे,अशी माझी इच्छा आहे.” बापूसाहेबांच्या समाजसेवेचा, जालना रहिवाशांनी केलेला नागरी सत्कार ‘न भूतो न भविष्यति’ असा होता. अतिशय शिस्तबद्ध कार्यक्रमांत, सर्व प्रथम बापूसाहेबांचा जीवनपट (Video)दाखविला. सर्व पक्षीय तसेच सर्व धर्मीय लोक अहमहिकेने स्टेजवर बापूसाहेबांचा सत्कार करताना दिसत होते.

                        जालना नागरी समितीच्या वतीने बापूसाहेबांना रु. १ लाख ११ हजार १११ रुपयांची थैली अर्पण केली. ह्या निगर्वी संघ साधकाने (बापूसाहेब करंदीकर) तेवढेच स्वतःचे पैसे त्या थैलीत घालून समितीला देणगी दिली.   ‘देणगीचा विनियोग जालना गावासाठी आवश्यक असलेल्या योजनेत  करावा. ”, असे सांगून बापूसाहेबांनी स्वतःच्या निस्पृहतेचे दर्शन जगाला दिले.

                       संघ कार्य करताना सर्व नागरिकांचा एक संघ बनविणाऱ्या बापूसाहेब करंदीकर ह्या जगन्मित्राला शतशः प्रणाम।

अनुप्रभा, नाशिक

www.shrigurucharitra.com